यंदा देशात सोयाबीनचे बाजारभाव वाढण्याची शक्यता.. बाजार अभ्यासकांचे मत काय
सोयाबीनचे समीकरण या वर्षी बदलणार असून, गेल्या वर्षभरापासून शेतकऱ्यांसाठी आतबट्ट्याचे ठरलेले चित्र पालटण्याची चिन्हे आहेत. भाव कमी असल्याने झालेला सोयाबीनचा वाढलेला वापर, देशात कमी झालेली पेरणी आणि अतिवृष्टीमुळे झालेले नुकसान या सगळ्याचा एकत्रित परिणाम देशातील सोयाबीनच्या पुरवठ्यावर होणार आहे. परिणामी, सोयाबीनच्या दराला चांगला आधार मिळण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
या परिस्थितीत, देशातील जुना सोयाबीनचा साठा जवळपास पूर्णपणे संपला आहे. बाजारात शिल्लक साठा (Carry-over Stock) नसल्यामुळे नवीन आवक सुरू होईपर्यंत पुरवठ्यावर ताण येणार आहे. ही परिस्थिती सोयाबीन भावासाठी अत्यंत सकारात्मक आहे. मात्र, या सकारात्मक बाजूला दुसरीकडे मध्य प्रदेशातील भावांतर योजना आणि सुरुवातीच्या टप्प्यात मालामध्ये असलेली आर्द्रता (ओलावा) यांचाही बाजारातील दरांवर परिणाम दिसू शकतो, असे जाणकारांचे मत आहे.
टेफ्लास परिषदेत किमतींवर सविस्तर चर्चा
मुंबई येथे नुकत्याच झालेल्या ‘ग्लोबऑइल कॉन्फरन्स’मध्ये (Globoil Conference) बाजार विश्लेषक आणि उद्योगांतील तज्ज्ञांनी सोयाबीनसह तेलबियांचे उत्पादन, पुरवठा आणि संभाव्य किमती यांवर सविस्तर चर्चा केली. या परिषदेत सोयाबीनच्या ताळेबंदावर (Supply and Demand Balance Sheet) जीजीएन इंटरनॅशनलचे निरव देसाई, गुजरात अंबुजा एक्स्पोर्ट लि.चे कार्यकारी संचालक मनीष गुप्ता आणि बुंगे इंडियाचे संचालक विद्या भूषण यांनी महत्त्वाची माहिती सादर केली.
उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता
जाणकारांनी दिलेल्या माहितीनुसार, यंदा देशात सोयाबीनची लागवड कमी झाली. त्याचबरोबर महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि राजस्थान या प्रमुख उत्पादक राज्यांमध्ये पावसाने पिकांचे मोठे नुकसान केले आहे. त्यामुळे यंदा सोयाबीनचे एकूण उत्पादन मागील वर्षाच्या तुलनेत १५ ते २० टक्क्यांनी कमी राहण्याची शक्यता आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, यंदा देशातील सोयाबीन उत्पादन ९५ ते १०० लाख टनांच्या दरम्यान स्थिरावेल. यापूर्वी, मागील हंगामात देशात सुमारे १२५ लाख टनांच्या आसपास सोयाबीन उत्पादन झाले होते. उत्पादन कमी होणार असल्याने, साहजिकच सोयापेंडचेही उत्पादन कमी होईल. परिणामी, देशांतर्गत वापर वगळता निर्यातीसाठी कमी माल उपलब्ध होईल. पुरवठा कमी आणि मागणी कायम राहिल्यास याचा थेट परिणाम दरांवर होऊन किमती वाढू शकतात, असा स्पष्ट सूर चर्चासत्रातून निघाला.
विविध संस्थांचे उत्पादन अंदाज आणि कारणे
जीजीएन इंटरनॅशनलचे निरव देसाई यांनी आपल्या विश्लेषणात सांगितले की, देशात यंदा सोयाबीनची लागवड पाच ते सात टक्क्यांनी घटली. तसेच, पावसामुळे प्रमुख सोयाबीन उत्पादक राज्यांमध्ये झालेल्या नुकसानीचा विचार करता, यंदा गेल्या वर्षीच्या तुलनेत सोयाबीनचे उत्पादन १० ते १२ टक्क्यांनी कमी होण्याची शक्यता आहे. देसाई यांच्या अंदाजानुसार, यंदा देशातील उत्पादन ९८ लाख टनांच्या पातळीला राहील. या घटलेल्या उत्पादनामुळे सोयाबीनच्या भावात सुधारणा होण्यास निश्चितच मदत होईल. मात्र, याच पावसामुळे सोयाबीनची गुणवत्ता (Quality) देखील कमीच राहील, असा अंदाज देसाई यांनी व्यक्त केला आहे.
गुजरात अंबुजा एक्स्पोर्ट लि.चे कार्यकारी संचालक मनीष गुप्ता यांनी गेल्या वर्षभरात देशात सोयाबीन आणि सोयापेंडचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढल्याकडे लक्ष वेधले. ते म्हणाले, “मागील वर्षभरात देशात १३५ लाख टन सोयाबीनचे गाळप झाले. तर ९० ते ९५ लाख टन सोयापेंडचा वापर झाला. यापैकी देशांतर्गत वापर अंदाजे ७० ते ७५ लाख टन राहिला, तर सुमारे १५ लाख टन सोयापेंडची निर्यात झाली.” याव्यतिरिक्त, मानवी खाद्यामध्ये (Human Consumption) देखील सोयापेंडचा वापर वाढला आहे.
गुप्ता यांनी स्पष्ट केले की, मागील वर्षभर देशात सोयाबीन आणि सोयापेंडचा भाव कमी होता. भावात असलेली ही मंदीच वापर वाढण्यास कारणीभूत ठरली. कमी भावात मागणी वाढल्याने सोयाबीनचे गाळप वाढले, ज्यामुळे सध्या देशात जुन्या सोयाबीनचा साठा (स्टॉक) नगण्य आहे. ऑक्टोबर महिन्यात शिल्लक सोयाबीन जवळपास काहीच नसेल. त्यांच्या मते, यंदा देशातील सोयाबीन उत्पादन १०० लाख टनांवरच स्थिरावण्याची शक्यता आहे.
बुंगे इंडियाचे संचालक विद्या भूषण यांनी लागवड क्षेत्रात झालेली घट आणि पावसाचा मोठा फटका यामुळे यंदा देशात ९९ लाख टन सोयाबीन उत्पादन होण्याचा अंदाज व्यक्त केला आहे. तर, काही अन्य जाणकारांनी तर उत्पादन केवळ ९५ लाख टनांवर येऊन थांबेल, असाही अंदाज वर्तवला आहे.
निष्कर्ष आणि पुढील वाटचाल
या सर्व तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, देशातील सोयाबीनचा ताळेबंद यंदा पुरवठा कमी (Low Supply) आणि मागणी कायम (Steady Demand) असा राहणार आहे. यामुळे सोयाबीनच्या दरात वाढ होण्याची मजबूत शक्यता आहे.
सध्या सोयाबीन पिकाची काढणी (Harvesting) अजून सुरू व्हायची आहे. अनेक ठिकाणी सुरू असलेल्या पावसामुळे पिकाचे नुकसान होत आहे. त्यामुळे उत्पादनाचा आणि गुणवत्तेचा अचूक अंदाज घेण्यासाठी शेतकऱ्यांना आणि बाजाराला आणखी काही काळ वाट पाहावी लागणार आहे. मात्र, उत्पादन घटणार असल्याचा प्राथमिक अंदाज सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी निश्चितच दिलासादायक आहे.
